اردو غزل میں متصوفانہ فکر کے اولین شعراء: خواجہ میر درد اور سچل سرمست
Abstract
The research article titled "The Earliest Poets of Mystical Thoughts in Urdu Ghazal: Khawaja Meer Dard and Sachal Sarmast" explores how Urdu and Sindhi Ghazals originated with strong Sufi influences, gaining widespread acceptance. As the Qasidah declined, the Ghazal evolved independently, especially during the socio-political chaos of the 18th century—a time of national fragmentation, economic hardship, and foreign invasions.
In this turbulent era, poets like Dard, Mir, and Saudah gave voice to the times with profound mystical expression. Dard and Sachal, in particular, shared intellectual harmony rooted in Sufi philosophy, promoting tolerance, equality, and spiritual reflection amidst societal decline. Their poetic contributions played a vital role in shaping the moral and philosophical outlook of their age.
References
۲۔ ایضاً، ص ۵۲۔
۳۔ جونیجو، عبدالجبار، پروفیسر ڈاکٹر، سنڌي شاعري تي فارسي جو اثر، انسٹیٹیوٹ آف سندھالاجی، سندھ یونیورسٹی، ۱۹۸۰ء، ص ۸۶۔
۴۔ جمال پانی پتی، ادب اور روایت، حصہ "ادب"، مضمون "آیاتِ جمال"، المدثر اکیڈمی، کراچی، ۱۹۹۴ء، ص ۱۸۴۔
۵۔ انور سدید، ڈاکٹر، اُردو ادب کی مختصر تاریخ، مقتدرہ قومی زبان، اسلام آباد، ۱۹۹۱ء (طبع اوّل)، ص ۲۷۔
۶۔ ایضاً، ص ۵۸۔ ۷۔ ایضاً، ص ۱۱۲۔۱۱۱۔ ۸۔ ایضاً، ص ۸۰۔۶۹۔
۹۔ ایضاً، ص ۱۳۳۔ ۱۰۔ ایضاً، ص ۱۳۳۔
۱۱۔ درؔد، دیوانِ خواجہ میر درد، مرتبہ و مقدمہ عبدالباری آسی لکھنوی، اُردو اکیڈمی سندھ، کراچی، ۱۹۵۱ء (اشاعتِ اوّل)، ص ۲۹۔
۱۲۔ قنبر دہلوی، پروفیسر ڈاکٹر، اُردو شاعری کا نظریاتی و فکری مطالعہ، مرتبہ پروفیسر نیاز احمد صدیقی، احمد اکیڈمی، کراچی، ۲۰۰۹ء، ص ۲۲۸۔
۱۳۔ ایضاً، ص ۱۸۹۔
۱۴۔ محمد صدیق میمن، خان بہادر، سنڌ جي ادبي تاريخ، انسٹیٹیوٹ آف سندھالاجی، یونیورسٹی آف سندھ، ۲۰۰۰ء (طبع چہارم)، ص ۲۸۔۲۷۔
۱۵۔ ایضاً (رسالہ کریمی بیت ۸)، ص ۳۸۔ ۱۶۔ ایضاً، ص ۸۲۔
۱۷۔ شاہ عبداللطیف، شاه جو رسالو، شارح کلیان آڈوانی، سندھیکا اکیڈمی، کراچی، ۲۰۱۷ء، ص ۸۴۔
۱۸۔ احمد شمیم خاں، پروفیسر (مرتب)، مطالعہ: سندھ میں اُردو شاعری، نسیم بک ڈپو، حیدرآباد، ۱۹۷۶ء، ص ۷۔۱۲۔
۱۹۔ محولہ بالا دیوانِ خواجہ میر درد، ص ۱۰۶۔
۲۰۔ سچؔل، سچل سرمست، مرتبہ و مترجم شفقت تنویر مرزا، لوک ورثہ (قومی ادارہ)، اسلام آباد، ۱۹۸۱ء، ص ۷۲۔
۲۱۔ محولہ بالا دیوانِ خواجہ میر درد، ص ۲۹۔
۲۲۔ سچؔل، رسالو سچل سرمست (سندھی کلام)، مرتبہ و مقدمہ عثمان علی انصاری، روشنی پبلیکیشنز، کنڈیارو، ۲۰۰۷ء، ص ۶۱۔
۲۳۔ محولہ بالا دیوانِ خواجہ میر درد، ص ۱۹۔
۲۴۔ محولہ بالا رسالو سچل سرمست، ص ۸۷۔
۲۵۔ بھٹی، رشید، تصوف اور کلاسیکی سندھی شاعری، سندھی ادبی سنگت، سندھ، ۲۰۱۰ء، ص ۷۴۔
۲۶۔ محولہ بالا دیوانِ خواجہ میر درد، ص ۷۸۔
۲۷۔ محولہ بالا سچل سرمست، ص ۳۵۰۔
۲۸۔ محولہ بالا دیوانِ خواجہ میر درد، ص ۸۶۔
۲۹۔ محولہ بالا سچل سرمست، ص ۳۶۲۔
۳۰۔ ایضاً، ص ۲۶۳۔
All Copy Rights ® Reserved to Shah Abdul Latif University, Khairpur